Hasło ‘Obozy koncentracyjne hitlerowskie’ w WEP

WEP to Wielka Encyklopedia Powszechna. Z hasłem Obozy koncentracyjne hitlerowskie związane były pewne perypetie, które Wiki tak opisuje:

Sztandarowym przykładem żywego zainteresowania społeczeństwa treściami zawartymi w encyklopedii była burzliwa dyskusja dotycząca hasła „Obozy koncentracyjne hitlerowskie”, które znajdowało się w wydrukowanym i rozkolportowanym już wśród subskrybentów tomie VIII wydanym w 1966.

No, mam wrażenie że nie całkiem chodziło tylko o żywe zainteresowanie społeczeństwa 😉

Ale ponieważ Wiki nie mówi co było problemem w hasłach encyklopedii (a nie szkodzi to wiedzieć 😉 ) – dla ciekawych podam obydwa hasła. (Przynajmniej jest jakiś pożytek z WEP 🙂 )

 

Oryginalne hasło

OBOZY KONCENTRACYJNE HITLEROWSKIE, miejsca uwięzienia tworzone od 1933 przez organa III Rzeszy, początkowo w celu izolowania przeciwników hitleryzmu (przede wszystkim komunistów) i stosowania wobec nich brutalnych represji, następnie w celu systematycznego masowego wyniszczania ludzi. Inicjatorem zakładania obozów był H. Göring, ówczesny premier rządu Prus, organizator i szef prus. tajnej policji państw. (→ gestapo). Pierwsze h.o.k. były założone w początkach 1933, w Oranienburgu k. Berlina i w Dachau k. Monachium. H.o.k. stały się wkrótce narzędziem bezwzględnego terroru polit. w III Rzeszy. Osadzenie w obozie (tzw. uwięzienie ochronne opierające się na „rozporządzeniu wyjątkowym dla ochrony narodu i państwa” z 28 II 1933) nie było karą za przestępstwo wymierzoną na podstawie wyroku sądowego; miało ono charakter prewencyjnego środka policyjnego. Nakaz osadzenia w h.o.k. wydawało początkowo gestapo, a od 1939 nowo utworzony Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA), w skład którego wchodziło gestapo. Początkowo h.o.k. podlegały policji; po objęciu 1936 przez naczelnego dowódcę SS H. Himmlera stanowiska szefa policji niem. (Reichsführer SS und Chef der deutschen Polizei) władzę nad obozami przejęło SS. Z czasem, niezależnie od „przestępców polit.”, a w czasie II wojny świat. – osób przypadkowych (aresztowanych w „łapankach” i traktowanych również jako „polityczni”), zaczęto kierować do h.o.k. także tzw. elementy aspołeczne (zawodowych kryminalistów po odbyciu kary więzienia, włóczęgów, prostytutki itp.).

Przed II wojną świat, na terenie III Rzeszy istniało kilkanaście różnych h.o.k. W czasie wojny liczba ich na obszarze Niemiec i krajów przez nie okupowanych była wielokrotnie większa; dokładna ich liczba nie została jeszcze ustalona, wg różnych szacunków wynosiła łącznie z filiami ok. 700 do ok. 900. Jednocześnie rozszerzono ich zadania. Charakter miejsca odosobnienia zachowały obozy jedynie w stosunku do Niemców, gł. przestępców kryminalnych. Dla więźniów innej narodowości stały się narzędziem masowego wyniszczenia. Wskutek bardzo ciężkich warunków bytowych: głodu, pracy ponad siły i nieludzkiego traktowania, większość więźniów po kilku miesiącach ginęła „śmiercią naturalną”. Praca, która wg propagandy hitlerowskiej miała być środkiem wychowawczym, była od początku istnienia obozów środkiem fiz. udręki i bestialskiego traktowania, a w czasie wojny stała się ponadto środkiem masowego wyniszczania. Początkowo zatrudniano więźniów przy rozbudowie obozów, budowie autostrad, w przyobozowych warsztatach i zakładach prowadzonych przez SS. Od 1942, wskutek braku rąk roboczych, zaczęto w szerokim zakresie wykorzystywać pracę więźniów w niem. przemyśle wojennym. W szeregu firm i koncernów, jak np. I.G. Farbenindustrie, Krupp, pracowały niewolniczo dziesiątki tysięcy więźniów; ich siłę roboczą wykorzystywano do ostatnich granic. Chorych nieuleczalnie i krańcowo wyczerpanych, jako niezdolnych do dalszej pracy, mordowano gazem lub śmiertelnymi zastrzykami. W strukturze władz obozowych najbardziej ponurą rolę odgrywali nadzorcy więźniów, przede wszystkim „blokowi”, bezpośredni przełożeni w hierarchii obozowej, będący funkcjonariuszami SS, oraz „kapo”, zazwyczaj najbrutalniejsi więźniowie kryminalni, pełniący funkcje dozorców grup roboczych więźniów.

W h.o.k. panowały różne choroby i szerzyły się epidemie, w wyniku całokształtu warunków i minimalnej pomocy lekarskiej. Biegunka głodowa, dur brzuszny i plamisty, gruźlica zabierały tysiące ofiar. W szpitalach obozowych brakło prycz, pościeli, lekarstw i środków opatrunkowych. Od poł. 1942 lekarze SS zaczęli przeprowadzać na więźniach (mężczyznach i kobietach), za zgodą Himmlera, różne eksperymenty lekarskie, m.in. sterylizację, kastrację, operacje kostne i mięśniowe nóg (na kilkudziesięciu Polkach w obozie Ravensbrück), zaszczepianie raka, zakażenia zimnicą i innymi chorobami, zakażanie umyślnie zadawanych ran bakteriami ropotwórczymi zgorzeli gazowej, tężca i innymi, zamrażanie więźniów, umieszczanie ich w komorach niskiego ciśnienia, wypróbowywanie nowych leków itp. Wiele ofiar tych zbrodniczych eksperymentów zmarło, wiele doznało trwałych schorzeń oraz uszkodzeń ciała i narządów wewnętrznych. W h.o.k. często dokonywano egzekucji więźniów, gł. z „wyroku” policyjnych sądów doraźnych albo na rozkaz RSHA; były one również wykorzystywane do szybkiej zagłady jednostek lub określonych grup, których nie obejmowała ewidencja obozowa; np. w Oświęcimiu w bloku XI (tzw. blok śmierci) zamordowano wielu więźniów będących w ewidencji, w Gross-Rosen natomiast wymordowano kilkutysięczną grupę radz. jeńców wojennych, nie wliczonych do stanu więźniów. W czasie wojny na terenie Niemiec i Austrii istniały następujące duże h.o.k.; Bergen-Belsen, Buchenwald, Dachau, Dora (Nordhausen), Flossenbürg, Mauthausen, Neuengamme, Ravensbrück i Sachsenhausen-Oranienburg wraz z podległymi im filiami; jeden duży obóz, Natzweiler-Struthof, znajdował się na terenie okupowanej Francji, w Alzacji.

Na obecnych ziemiach pol. istniały 4 duże obozy: Gross-Rosen k. Świdnicy (obecnie Rogoźnica), Stutthof k. Gdańska (obecnie Sztutowo), Oświęcim-Brzezinka (Ausschwitz-Birkenau) i Majdanek. Dwa ostatnie były jednocześnie ośrodkami masowej zagłady. Ośrodki te, w nomenklaturze hitlerowskiej zwane obozami specjalnymi (Sonderlager), a nieoficjalnie przez samych hitlerowców – Vernichtungslager, czyli obozami zagłady, nie miały charakteru obozu i stanowiły odrębne ogniwo w systemie hitlerowskiej polityki eksterminacyjnej. Obozy zagłady były ośrodkami, których jedynym zadaniem było masowe uśmiercanie ludzi; istniały one tylko na ziemiach okupowanej Polski; przeznaczone były do masowego mordowania Żydów z całej Europy, w ramach realizacji hitlerowskiego planu „ostatecznego rozwiązania kwestii żydowskiej” (Endlösung der Judenfrage). Organizację tej akcji przeprowadzał specjalny wydział w RSHA, na którego czele stał Adolf Eichmann (1906-62). Gł. urządzeniami obozów były komory gazowe i krematoria. Bezpośrednio po przewiezieniu do obozu, ofiary – nie podejrzewające podstępu – przeprowadzano do komór gazowych, urządzonych zewnętrznie jako łaźnie. Zwłoki ofiar uśmierconych gazem palono w krematoriach lub na wielkich stosach. Wszelkie przedmioty wartościowe, jak pieniądze, biżuteria oraz odzież i inne rzeczy, stanowiące własność ofiar, wywożono do Niemiec; pomordowanym ofiarom wyrywano złote zęby, a kobietom nadto obcinano włosy, które wysyłano do przerobu przem. (materace, włosianki itp.). Wszystkie czynności pomocnicze, jak wyjmowanie zwłok z komór, palenie ich, sortowanie rzeczy itp. wykonywały specjalne drużyny robocze (Sonderkommando), złożone z więźniów zakwaterowanych na miejscu; co pewien czas całe Sonderkommando zostawało zgładzone; na ziemiach pol., prócz obozów zagłady w h.o.k. Oświęcim-Brzezinka i Majdanek, istniały 4 samodzielne ośrodki masowej zagłady (obozy zagłady): w Chełmnie (Culmhof) nad Nerem (Poznańskie), w Bełżcu i w Sobiborze (Lubelskie) oraz w Treblince (Warszawskie).

We wszystkich h.o.k. mimo niesłychanego terroru istniał wśród więźniów tajny ruch oporu, który przybierał rozmaite formy. Najprostszą jego postacią była samopomoc koleżeńska w niewielkich, narodowościowych z reguły, grupach więźniów, nie mająca z początku formy organizacyjnej. W miarę napływu elementów uświadomionych politycznie i społecznie przybierał on stopniowo formy zorganizowane, ale był jeszcze rozbity na grupy narodowościowe i polityczne. Najbardziej postępowe i bojowe elementy wśród więźniów dążyły do międzynar. skonsolidowania tajnych grup obozowych, w celu wspólnego organizowania oporu i walki przeciwko hitleryzmowi. Tego rodzaju organizacje międzynar. istniały w Oświęcimiu, Buchenwaldzie, Mauthausen, Sachsenhausen i in. Zorganizowany ruch oporu istniał również wśród żyd. więźniów, obsługujących obozy masowej zagłady; on to zorganizował bunty obsługi w Oświęcimiu, Sobiborze, Treblince.

Wskutek zniszczenia przez hitlerowców większości dokumentacji obozowej, w celu zatarcia śladów zbrodni, nie udało się ustalić dokładnie liczby więźniów, którzy przeszli przez h.o.k. Według obliczeń szacunkowych można przypuszczać, że wynosi ona nie mniej niż 2,2 mln osób (mężczyzn, kobiet i dzieci). Z tej liczby prawdopodobnie ok. 1,5 mln osób poniosło śmierć. Powyższe liczby nie dotyczą innego rodzaju obozów (np. obozów karnych, pracy przymusowej i in.) ani obozów zagłady. W obozach zagłady nie wolno było prowadzić statystyki ani ewidencji zamordowanych ofiar, gdyż akcja masowej eksterminacji była w zasadzie dokonywana w tajemnicy; na podstawie danych szacunkowych opartych na ułamkowych materiałach, zgromadzonych przez Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, można przypuszczać, że w obozach zagłady uśmiercono ok. 5,7 mln ofiar (ok. 99% Żydów, ok. 1% Cyganów i in.).

Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze 1946 ustalił, że obozy koncentracyjne i obozy zagłady były narzędziem ludobójstwa, a organizatorzy i funkcjonariusze tych obozów są współsprawcami tej zbrodni. Po zakończeniu wojny na terenie Niemiec i w innych krajach odbyło się wiele procesów funkcjonariuszy SS, członków załóg obozów. M.in. w Polsce odbyły się procesy członków załogi obozów w Majdanku, Stutthofie, Gross-Rosen i Oświęcimiu-Brzezince.

Pamięć ofiar, które zginęły w obozach koncentracyjnych i obozach zagłady, jest czczona w różnych formach. Poświęcone im są uroczystości w okresie Międzynar. Tygodnia Solidarności Ruchu Oporu w kwietniu każdego roku, a także uroczystości lokalne, zwykle związane z rocznicą wyzwolenia poszczególnych obozów. W Polsce tereny obozów zostały uporządkowane, wystawiono na nich pomniki, urządzono symboliczne cmentarze lub usypano kopce, kryjące popioły ofiar; w Oświęcimiu, Majdanku, Sztutowie powstały muzea. W ramach ZBoWiD-u działają koła lub kluby byłych więźniów różnych obozów. Byli więźniowie niektórych obozów (m.in. Oświęcimia) założyli międzynar. komitety, grupujące przedstawicieli b. więźniów z całej Europy. Zob. też ludobójstwo, zbrodnie wojenne.

Największe hitlerowskie obozy koncentracyjne

Obóz Data powstania Data wyzwolenia Przybliżona liczba[1] Uwagi
więźniów ofiar
Bergen-Belsen X 1940 15 IV 1945 75 000 bliżej nie ustalona
Buchenwald VI 1937 11 IV 1945 240 000 56 000 powstał pod nazwą Ettersberg
Dachau IV 1933 29 IV 1945 160 000 bliżej nie ustalona
Dora (Nordhausen) VIII 1943 11 IV 1945 60 000 bliżej nie ustalona początkowo podobóz Buchenwaldu
Flossenbürg V 1938 23 IV 1945 81 000 bliżej nie ustalona
Rogoźnica (Gross-Rosen) VIII 1940 5 V 1945 125 000 50 000 początkowo podobóz Sachsenhausen
Majdanek X 1941 24 VII 1944 300 000 160 000 (bez obozu zagłady)
Mauthausen VII 1938 6 V 1945 164 000 bliżej nie ustalona
Natzweiler-Struthof VII 1940 V 1945 45 000 bliżej nie ustalona
Neuengamme VI 1940 4 V 1945 95 000 bliżej nie ustalona
Oświęcim-Brzezinka (Auschwitz-Birkenau) V 1940 27 I 1945 405 000 340 000 (bez obozu zagłady)
Ravensbrück V 1939 30 IV 1945 132 000 bliżej nie ustalona obóz kobiecy
Sachsenhausen-Oranienburg IX 1936 22 IV 1945 bliżej nie ustalona bliżej nie ustalona
Sztutowo (Stutthof) IX 1939 28 I 1945 120 000 70 000

[1] wg szacunkowych danych będących w posiadaniu Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce.

 

Największe hitlerowskie obozy masowej zagłady

Nazwa obozu Data powstania Data likwidacji Przybliżona liczba ofiar[1]
Bełżec III 1942 IV 1943 600 000
Chełmno nad Nerem XII 1941 I 1945 360 000
Majdanek V 1942 VII 1944 200 000
Brzezinka (Oświęcim II) I 1942 XI 1944 3 500 000
Sobibór III 1942 X 1943 250 000
Treblinka II VII 1942 XI 1943 750 000

[1] wg szacunkowych danych będących w posiadaniu Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce.

 

Hasło poprawione

PAŃSTWOWE WYDAWNICTWO NAUKOWE

Wielka Encyklopedia Powszechna PWN

Wkładka do tomu XI-1968

OD WYDAWNICTWA

W tomie VIII Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN (1966) na str. 87-89 zostało zamieszczone hasło „obozy koncentracyjne hitlerowskie”, w którym się znalazły poważne błędy. Hasło to spotkało się z uzasadnioną krytyką.

Przyjęty w haśle podział na obozy koncentracyjne i obozy zagłady oraz podana liczba ofiar według narodowości, oparte na błędnych kryteriach, zniekształciły prawdę o systemie i rozmiarach hitlerowskiego ludobójstwa. Liczby bowiem ofiar wszystkich obozów hitlerowskich świadczą, że ludobójstwo więźniów było jedną z podstawowych funkcji nie tylko obozów koncentracyjnych i ośrodków masowej zagłady, lecz także obozów karnych, więzień, gett i innych typów obozów hitlerowskich, jak obozy pracy i obozy jeńców wojennych. Pominięto również fakt, że system i funkcja obozów hitlerowskich sprzed 1939 r. były zupełnie inne niż po agresji hitlerowskiej na Polskę. System obozów hitlerowskich odegrał w okresie 1939-45 r. kluczową rolę w systemie ludobójstwa, które miało służyć urzeczywistnieniu hitlerowskiego „nowego porządku” (Neue Ordnung) w Europie. W haśle „obozy koncentracyjne hitlerowskie” nastąpiło nieuzasadnione wyizolowanie systemu obozów z całokształtu polityki eksterminacji, stosowanej przez Niemcy hitlerowskie wobec okupowanych państw i podbitych narodów, zwłaszcza wobec Polaków.

Brak informacji o męczeństwie i stratach narodu polskiego w okresie okupacji, szczególnie o stratach Polaków i obywateli polskich innych narodowości w hitlerowskich obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, sprawił, że obraz martyrologii narodu polskiego i obywateli polskich innych narodowości został zniekształcony. Straty bowiem społeczeństwa polskiego w okresie II wojny świat, są w stosunku do ogółu ludności największe w porównaniu ze stratami innych państw koalicji antyhitlerowskiej.

W treści hasła podano, że obozy zagłady «istniały tylko na ziemiach okupowanej Polski», podczas gdy hitlerowskie obozy, których celem była zagłada więźniów, zlokalizowane były nie tylko w Polsce, lecz przede wszystkim w Niemczech, a także na terenie Austrii, na okupowanej przez III Rzeszę części terytorium ZSRR, w Jugosławii i innych państwach europejskich.

Uznając słuszność zarzutów odnoszących się do hasła „obozy koncentracyjne hitlerowskie”, redakcja Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN przygotowała nowy tekst hasła, pt. „obozy hitlerowskie”. Opracowanie to zawiera możliwie szczegółową informację o zbrodniach popełnionych w różnego rodzaju obozach hitlerowskich. Czyniąc zadość powszechnemu życzeniu, Wydawnictwo załącza przy tomie XI nowo opracowany tekst hasła, którym czytelnicy zastąpią błędny tekst hasła „obozy koncentracyjne hitlerowskie”; niezależnie od tego nowy tekst hasła będzie w całości wydrukowany w suplemencie, w tomie XIII. Rzetelne zaznajomienie czytelnika z problemem obozów hitlerowskich jest szczególnie ważne wobec fałszerstw zawartych w niektórych publikacjach (również encyklopedycznych) krajów kapitalistycznych oraz w obliczu sojuszu Izraela z NRF, tak tragicznego w swojej wymowie politycznej i wobec zbrodni ludobójstwa popełnionych przez hitlerowców na narodach Europy.

Hasło „obozy hitlerowskie” uwzględnia wyniki obecnego stanu prac badawczych. Wydawnictwo pragnie dodać, że opracowało program, który w ostatnich trzech tomach Encyklopedii (XI-XIII) w pewnym stopniu uzupełnia braki i naprawia podstawowe błędy Wielkiej Encyklopedii Powszechnej PWN popełnione w jej pierwszym wydaniu. Całkowite uwzględnienie uwag krytycznych nastąpi w drugim wydaniu Encyklopedii, nad którym Wydawnictwo rozpocznie prace w 1969 r.

Wydawnictwo dziękuje Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, Radzie Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa, Związkowi Bojowników o Wolność i Demokrację – za pomoc w zredagowaniu nowego tekstu hasła. Również cenną pomoc naukową okazali Wydawnictwu liczni pracownicy nauki Instytutu Historii PAN, Wojskowego Instytutu Historycznego, Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, państwowych muzeów w Oświęcimiu, Majdanku i Stutthofie.

Państwowe Wydawnictwo Naukowe

Warszawa, w grudniu 1968 r.

 

OBOZY HITLEROWSKIE, miejsca uwięzienia i odosobnienia, pracy niewolniczej i masowej zagłady, organizowane przez władze hitlerowskie 1933-45 na terenie III Rzeszy i krajów okupowanych, kierowane przez SA, potem SS, aparat policyjny i Wehrmacht. Do 1939 celem o.h. było izolowanie i wyniszczenie opozycji antyhitlerowskiej, gł. komunistów, socjaldemokratów, antyfaszystowskich intelektualistów i działaczy. W 1939-45 o.h. zostały rozbudowane i przekształcone w podstawowy instrument terroru, eksploatacji siły roboczej oraz realizacji hitlerowskiego programu ludobójstwa podbitych narodów Europy. Organizowane były pod różnymi nazwami. Najbardziej znanym typem o.h. były hitlerowskie obozy koncentracyjne, uznane przez Międzynar. Trybunał Wojskowy w Norymberdze (1946) za jedne z najbardziej haniebnych środków terroru w stosunku do ludności krajów okupowanych, a zbrodnie w nich popełnione – za zbrodnie przeciw ludzkości. Należy zaznaczyć, że wskutek zniszczenia przez hitlerowców większości dokumentacji obozowej w celu zatarcia śladów zbrodni tylko częściowo udało się zewidencjonować zbrodnie dokonane w o.h., a dzięki prowadzonym badaniom stale odkrywa się nowe miejsca zbrodni.

Pierwsze obozy koncentracyjne zostały zorganizowane w III Rzeszy po wydaniu 28 II 1933 „rozporządzenia wyjątkowego o ochronie narodu i państwa”, zawieszającego wolność osobistą obywateli niem. i zezwalającego na aresztowanie i osadzanie bez wyroku sądowego na czas nieograniczony wszystkich antyfaszystów, jako wrogów państwa i narodu.

20 III 1933 na podstawie zarządzenia H. Himmlera zorganizowano pierwszy obóz koncentracyjny w Dachau. Gdy 1934 podporządkowano obozy koncentracyjne organom SS, obóz w Dachau stał się obozem wzorcowym. W 1933 SA i SS, przy współpracy policji, zorganizowały dalsze obozy, m.in. w Oranienburgu, Berlinie (Columbia-Haus), Papenburgu, Esterwegen, Dürrgoy (Tarnogaj k. Wrocławia), Kemna k. Wuppertalu, Sonnenburgu, Sachsenburgu, Lichtenburgu. W następnych latach powstawały obozy: w Sachsenhausen (1936), w Buchenwaldzie (1937), Mauthausen(1938), we Flossenbürgu (1938) oraz obóz dla kobiet w Ravensbrück (1939). Liczbę więźniów h.o. koncentracyjnych 1933-39 szacuje się na ok. 165-170 tys. osób.

Agresja Niemiec hitlerowskich na Polskę stanowiła w rozwoju o.h. zasadniczy punkt zwrotny. Do września 1939 istniały w III Rzeszy tylko obozy koncentracyjne jako jedyny typ o.h.; więziono w nich przede wszystkim obywateli III Rzeszy, Austrii i Czechosłowacji. Od września 1939 sieć o.h. została znacznie rozszerzona, a charakter obozów zróżnicowany. Wszystkie typy o.h., bez względu na nazwę, realizowały w różnym nasileniu i zakresie trzy podstawowe zadania: terror, wykorzystanie siły roboczej oraz fizyczne wyniszczanie narodów, gł. słowiańskich, a wśród nich przede wszystkim narodu polskiego i narodów ZSRR, oraz Żydów i osób, uznanych wg ustaw norymberskich za Żydów. O.h. stały się jednym z gł. narzędzi hitlerowskiej polityki eksterminacyjnej. Zmieniła się zasadniczo struktura narodowościowa więźniów. W 1939-45 w o.h. przebywali: Polacy, obywatele ZSRR, Francuzi, Holendrzy, Belgowie, Czesi, Jugosłowianie, Norwegowie, Duńczycy, Grecy, komuniści i antyfaszyści niem. i in. oraz obywatele pochodzenia żyd. z okupowanych przez III Rzeszę państw europejskich.

W systemie o.h. podstawową rolę odgrywały obozy koncentracyjne. Stan więźniów w tych obozach wzrósł z ok. 25 tys. w 1939 do ok. 88 tys. w grudniu 1942 i do 714 211 więźniów, w tym 202 674 kobiety, w dniu 15 I 1945. Obozy podlegały: 1) Głównemu Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA – Reichssicherheitshauptamt), 2) Głównemu Urzędowi Gospodarki i Administracji SS (SS-WVHA-Wirtschaftsverwaltungshauptamt), 3) Inspektorowi Obozów Koncentracyjnych (Führungs- und Aufsichtshauptamt – Inspektion der Konzentrationslager), który od 3 III 1942 wszedł w skład SS-WVHA jako Amtsgruppe D. Konzentrationslager. Sztab kierowniczy h.o. koncentracyjnych mieścił się w Oranienburgu 1936-45. Z obozami koncentracyjnymi (Konzentrationslager, Schutzhaft- und Konzentrationslager) były złączone ich podobozy (Nebenlager, Aussenlager) i oddziały robocze (Aussenkommando). Po 1939 znacznie rozbudowano dotychczas istniejące obozy koncentracyjne na terenie Niemiec, a w miarę okupowania innych krajów organizowano nowe obozy i ośrodki zagłady. Największe z nich to m.in.: Stutthof (Sztutowo – sierpień 1939), Oświęcim-Brzezinka (Auschwitz-Birkenau – maj 1940), Neuengamme (czerwiec 1940), Natzweiler-Struthof (lipiec 1940), Gross-Rosen (Rogoźnica – sierpień 1940), Bergen-Belsen (październik 1940), Majdanek (październik 1941), Chełmno n. Nerem (grudzień 1941), ‘s-Hertogenbosch (styczeń 1942), Bełżec (marzec 1942), Sobibór (marzec 1942), Treblinka II (lipiec 1942), Ryga-Kaiserwald (Salaspils maj 1943), Dora-Mittelbau (1943). Przy lokalizacji obozów brano m.in. pod uwagę położenie dogodne ze względów komunikacyjnych, ułatwiające transport setek tysięcy więźniów z całej prawie Europy (gł. na terenie Niemiec, Austrii i Polski), sąsiedztwo wielkich zakładów produkcyjnych lub kamieniołomów w celu wykorzystania pracy niewolniczej więźniów (gł. na terenie III Rzeszy), szczególnie niekorzystne warunki klimatyczne (obszary zabagnione, malaryczne, np. Stutthof, Oświęcim, Brzezinka, Dachau). W 1941 hitlerowcy zaczęli budować w kilku obozach komory gazowe, w których wymordowali co najmniej 3 mln ludzi. Pierwszą prowizoryczną komorę gazową urządzono w bloku 11 w Oświęcimiu; 3 IX 1941 zagazowano tu 850 więźniów, wśród których większość stanowili radz. jeńcy wojenni i Polacy. Obozy koncentracyjne były obozami stopniowej i masowej zagłady więźniów (np. Dachau, Buchenwald, Mauthausen-Gusen) lub obozami natychmiastowej i masowej zagłady, a w stosunku do poważnej części więźniów obozami natychmiastowej zagłady (np. Oświęcim-Brzezinka, Majdanek), natomiast tzw. ośrodki zagłady (np. Chełmno n. Nerem, Treblinka II, Bełżec, Sobibór) były miejscami bezpośredniej, natychmiastowej zagłady deportowanych.

Podobne funkcje eksterminacyjne spełniały więzienia policyjne przy organach gestapo (np. Fort VII w Poznaniu, Pawiak w Warszawie, Fort VII w Toruniu, Zamek w Lublinie, Rotunda w Zamościu, „Palace” w Zakopanem, więzienia w Żabikowie k. Poznania, w Radogoszczy – dzielnica Łodzi, i Montelupich w Krakowie), ciężkie więzienia, mające charakter obostrzonego obozu karnego (np. w Rawiczu, Wronkach). Charakter o.h. miały również obozy aresztu policyjnego, podległe wyższym dowódcom SS i policji.

Szczególnym typem o.h. były obozy dla dzieci i młodzieży (np. w Łodzi, Iławie, Potulicach, Lublińcu, Lubawie), które swym charakterem niejednokrotnie zbliżone były do obozów koncentracyjnych. W obozach tych oprócz dzieci polskich więzione były dzieci radz. (gł. białorus.), czes., jugosł., franc, i in. Ponadto dzieci przebywały prawie we wszystkich o.h., w niektórych obozach były specjalne oddziały dla dzieci, np. na Majdanku, w Oświęcimiu.

Z systemem obozów koncentracyjnych był powiązany system obozów pracy przymusowej, rozbudowany przez różne ogniwa aparatu hitlerowskiego, zwłaszcza przez koncerny przemysłowe, gł. przemysłu zbrojeniowego. Różnorodne były rodzaje i nazwy obozów pracy, m.in. karne obozy pracy (Strafarbeitslager, Straflager), obozy pracy przymusowej (Zwangsarbeitslager), wychowawcze obozy pracy (Arbeitserziehungslager), karne obozy służby budowlanej (Straflager des Baudienstes), budowy urządzeń wojskowych (Einsatzlager), obozy dla robotników, z Europy Wsch. (Ostarbeiterlager), obozy rolnomelioracyjne i obozy budowy dróg, obozy przy zakładach pracy (Gemeinschaftslager, Firmenlager). Do tej samej kategorii należały także obozy pracy dla Żydów (Judenarbeitslager). Więźniami obozów pracy byli obywatele wszystkich okupowanych krajów Europy. Liczba cudzoziemców wykonujących przymusowo pracę niewolniczą w III Rzeszy przekraczała 10 mln. Warunki egzystencji tych robotników niewiele się różniły od warunków więźniów w obozach koncentracyjnych; byli oni eksploatowani, podobnie jak więźniowie obozów koncentracyjnych, w gospodarce niem., np. w Generalnej Guberni w kwietniu 1943 pracowało w tzw. Firmenlager ok. 30 tys. osób, w zakładach Kruppa 1940-45 – 70 tys. robotników cywilnych, 23 tys. jeńców wojennych i 5 tys. więźniów obozów koncentracyjnych. Z pracy niewolniczej korzystały m.in. koncerny: IG-Farbenindustrie, Siemensa, Röchlinga, Flicka, Kruppa, Mannesmanna, Hoescha, Hawiela, AEG, „Hermann Göring”.

Jednym z typów o.h. były obozy przesiedleńcze i przejściowe (Umsiedlungslager), obozy dla cywilnych osób internowanych i dla zakładników (Internierungslager). Pierwsze takie obozy powstały na ziemiach pol. już we wrześniu 1939 (m.in. w Poznaniu, Skalmierzycach, Potulicach. Łodzi, Działdowie, Inowrocławiu); przeznaczone one były dla ludności pol. wysiedlonej z Wielkopolski, Śląska, ziemi łódzkiej, Pomorza i pd. Mazowsza. W 1942-44 zorganizowano takie obozy w Zamościu i Zwierzyńcu dla Polaków wysiedlonych z Zamojszczyzny, w Pruszkowie – dla mieszkańców Warszawy wysiedlonych po powstaniu warszawskim 1944. W obozach istniały specjalne bloki dla dzieci (np. blok 16 w Zamościu); b. złe warunki życia powodowały ogromną śmiertelność. Okupant hitlerowski organizował również obozy w celu germanizacji gł. dzieci polskich.

Do o.h. należy także włączyć getta dla ludności żydowskiej, organizowane w środk.-wsch. i pd. Europie. Warunki bytowania tej ludności, choroby, epidemie, masowe rozstrzeliwania powodowały wysoką śmiertelność.

Do systemu o.h. zalicza się wiele obozów jenieckich: obozy przejściowe dla jeńców wojennych (Durchgangslager – Dulag), obozy dla oficerów (Oflag), obozy dla podoficerów i szeregowców (Stalag) oraz jenieckie oddziały robocze (Arbeitskommando) i specjalne obozy pracy (Kriegsgefangenenarbeitskommando). Zaliczanie części obozów jenieckich do o.h. jest uzasadnione tym, że niektóre z tych obozów zostały faktycznie – wbrew międzynar. prawu – przekształcone w ośrodki zagłady, gł. obozy dla jeńców radz., a także różne karne i specjalne oddziały w obozach dla jeńców innych narodowości. Obozy jeńców radz., m.in. w Dęblinie, Szebniach, Łambinowicach (Lahmsdorf), Czarnem (Hammerstein), Suchożebrach, oraz inne obozy (m.in. w Rawie Ruskiej, Żaganiu, Częstochowie) były właściwie ośrodkami zagłady.

We wszystkich o.h. panowały ludobójcze warunki egzystencji, skazujące więźniów na nieuchronną śmierć. Władze obozów koncentracyjnych przeznaczały dla więźniów wyżywienie zawierające zaledwie 800-1000 kalorii dziennie; w dodatku esesmani systematycznie okradali więźniów z części ich żywności. Więźniowie pracowali 10-12 godzin na dobę, nie wyłączając świąt; wykonywali najcięższe roboty fiz., przekraczające często siły i możliwości ludzkiego organizmu. Należy tu zwłaszcza zaliczyć prace w kamieniołomach i żwirowniach, kopalniach, przy budowie tuneli i fabryk podziemnych oraz różnych urządzeń dla celów wojskowych. Obozy stały się terenem eksploatacji bezpłatnej siły roboczej; przynosiło to olbrzymie zyski koncernom hitlerowskim i przedsiębiorstwom SS. Okrutne kary, stosowane za najmniejsze uchybienia przepisom obozowym lub bez żadnego powodu, były także narzędziem eksterminacji więźniów. Najczęściej stosowane kary w obozach koncentracyjnych: chłosta, słupek, czyli wieszanie więźnia na wiele godzin za ręce związane z tyłu, stójka, polegająca na staniu na baczność, często przez całą noc, wyrafinowane ćwiczenia karne, kierowanie więźnia do karnej kompanii, co faktycznie oznaczało śmierć, osadzanie na wiele dni bez posiłku w bunkrze lub ciemnicy itp., kara śmierci. Egzekucji dokonywano przez zastrzelenie lub powieszenie na placu publicznym bądź na dziedzińcu kompanii karnej. Mordowano też więźniów przez wstrzykiwanie fenolu do mięśnia sercowego (w ten sposób uśmiercano w Oświęcimiu dzieci z Zamojszczyzny), topienie, duszenie, zagryzienie przez specjalnie szkolone psy. Najliczniejsze ofiary pochłonęły komory gazowe, w których mordowano ludzi dorosłych i dzieci (w Oświęcimiu zatruwając cyklonem B, w innych obozach – tlenkiem węgla, a także spalinami z silników Diesla). Okrutną formą znęcania się nad więźniami były tzw. apele; odbywały się 2-3 razy dziennie bez względu na pogodę i niekiedy trwały po kilkanaście godzin; apel był dodatkową okazją do mordowania więźniów. Dla sponiewierania godności ludzkiej, więźniów obozów koncentracyjnych oznaczano numerami (w Oświęcimiu dodatkowo byli tatuowani numerami). Więźniowie mieli naszyte na bluzie numery otaz barwne trójkąty (polityczni – czerwone) z inicjałami odpowiednich narodowości.

Wyniszczaniu więźniów w obozach koncentracyjnych sprzyjały również ludobójcze warunki bytowania. Stłoczeni w barakach, sypiali na wielopiętrowych pryczach, po 3-4 osoby, lub niejednokrotnie na betonie; byli pozbawieni bielizny i niezbędnej odzieży; ubiór więźnia składał się z tzw. pasiaka oraz drewnianych chodaków. Stan zdrowotności więźniów był katastrofalny. Najczęstszymi chorobami tyfus, krwawa dyzenteria, zapalenie płuc, obrzęki wodne, czyraki, flegmona, świerzb ropny. Dziesiątkowały one więźniów wskutek pozbawienia podstawowej opieki lekarskiej i lekarstw. Krańcowo wyczerpanych więźniów zabijano. Z początkiem 1942 lekarze SS zaczęli przeprowadzać na wielką skalę w obozach koncentracyjnych zbrodnicze eksperymenty pseudomedyczne, m.in. przez zarażanie więźniów malarią, tyfusem plamistym, ropowicą, zamrażanie, przeszczepianie wycinków mięśni i kości, zakażanie dzieci zarazkami gruźlicy; poza tym prowadzili badania nad odkryciem metod masowej sterylizacji i kastracji. Eksperymentom tym poddano wielu więźniów pol. (np. Polki w Ravensbrück). Wiele z tych eksperymentów dokonywano na zlecenie koncernów chem.-farm., niektóre służyły celom Wehrmachtu, a wszystkie sprowadzały śmierć lub co najmniej trwałe schorzenia czy kalectwa.

Wiosną 1945 setki tysięcy więźniów ewakuowano z o.h. W czasie marszów i transportów kolejowych zginęły wskutek zimna, głodu i egzekucji dziesiątki tysięcy więźniów. Były to marsze śmierci więźniów o.h. w przededniu odzyskania wolności i wyzwolenia z hitlerowskiego piekła. Podobny los spotkał tysiące więźniów wywiezionych m.in. z obozów Neuengamme, Stutthof; zostali oni zatopieni na Bałtyku i M. Północnym.

Pobyt w o.h. pozostawił trwałe ślady w stanie zdrowia (zarówno psych., jak fiz.) byłych więźniów; skutki pobytu w o.h. ujawniły się w przewlekle postępującej astenii, w uszkodzeniu narządów i układów tkanek ustroju oraz ich czynności; nastąpiło obniżenie odporności organizmu, np. zwiększona zapadalność na gruźlicę, przedwczesne starzenie się, które jest m.in. wynikiem długotrwałego przeciążenia nerwowego, lęku, bólu i stałych stresów psychicznych.

Ogółem na terenie III Rzeszy oraz 17 okupowanych państw hitlerowcy zorganizowali ok. 9 tys. obozów i podobozów. Przez wszystkie o.h. przeszło ok. 18 mln więźniów i jeńców wojennych z 30 krajów świata, a z nich zginęło 11 mln. W tej liczbie w obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady było ogółem ok. 8.9 mln więźniów, z których zginęło co najmniej 7,2 mln, tj. 81%.

O.h. służyły realizacji programu biol. wyniszczenia narodu polskiego. W przemówieniu z dnia 15 II 1940, wygłoszonym do komendantów obozów koncentracyjnych, Heinrich Himmler stwierdził, że dla całkowitej eksterminacji narodu polskiego ”a) należy ustalić i wyszukać przywódców Polaków w celu ich unieszkodliwienia, b) należy szybko w ustalonych etapach wytępić Polaków, c) naród niemiecki powinien uznać za swoje główne zadanie zniszczenie wszystkich Polaków”. Ten program planowanej zagłady narodu pol. potwierdzają liczne dokumenty hitlerowskie, zweryfikowane w wyrokach Międzynar. Trybunału Wojskowego w Norymberdze (1946) oraz Najwyższego Trybunału Narodowego w Polsce (1946-48). Już w sierpniu i na początku września 1939 aresztowano i osadzono w o.h. ponad 2 tys. działaczy Związku Polaków w Niemczech i innych stowarzyszeń polonijnych w III Rzeszy, przy czym nauczycieli i uczniów gimnazjum pol. w Kwidzynie wywieziono do obozu w Hohenbruh k. Królewca (obecnie Kaliningrad). Systematyczne wysyłanie obywateli pol. do o.h. zaczęło się we wrześniu 1939. W końcu sierpnia utworzono w Stutthofie obóz policyjny dla Polaków (zwłaszcza z Gdańska i Pomorza). W końcu października 1939 rozpoczęto na rozkaz Himmlera wysiedlanie ok. 750 tys. Polaków z Wielkopolski, Pomorza i Śląska. Dalsze wysiedlanie objęło ziemie centralne Polski; 1940-44 wysiedlono z okolic Radomia, Dębicy, Lublina i Zamościa ok. 150 tys. Polaków (w tym ok. 30 tys. dzieci), z których wiele tysięcy osadzono w Oświęcimiu i na Majdanku lub wywieziono do obozów pracy na terenie Rzeszy. W listopadzie 1939 wywieziono do obozu w Sachsenhausen 184 profesorów i pracowników nauk. Uniwersytetu Jagiellońskiego i Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Polacy stanowili pierwszą i największą grupę więźniów obozu w Oświęcimiu, który z czasem stał się jednym z największych ośrodków zbrodni hitlerowskich w Europie. Liczbę o.h. na ziemiach polskich szacuje się na ok. 2 tys. Poza tym Polacy znajdowali się prawie we wszystkich o.h. Najmocniej też odczuli niszczący system terroru i wyniszczenia. Z zasady kwalifikowani jako więźniowie polit., byli poddawani szczególnym formom terroru i eksterminacji. Straty zadane narodowi polskiemu przez hitlerowskiego okupanta 1939-45 wynoszą ogółem 6 028 000 ofiar (ponad 3 mln Polaków i ok. 2,7-3,0 mln obywateli pol. pochodzenia żyd., względnie uznanych wg ustaw norymberskich za Żydów); 5 384 000 osób zginęło wskutek terroru okupanta, w tym 1,3 mln Polaków – w obozach koncentracyjnych (Sprawozdanie w przedmiocie strat i szkód wojennych Polski w latach 1939-1945, sporządzone przez Biuro Odszkodowań Wojennych przy Prezydium Rady Ministrów w 1947). Ponadto należy uwzględnić ok. 2,4 mln Polaków, którzy zostali wywiezieni na roboty przymusowe do Niemiec lub innych krajów okupowanych i byli w obozach pracy, oraz ok. 2,5 mln Polaków, którzy zostali wysiedleni i przeszli przez różnego typu obozy wysiedleńcze i przejściowe, oraz wiele milionów Polaków dotkniętych kalectwem fiz. i psych, oraz gruźlicą. Potencjał pol. pracy przymusowej dla III Rzeszy szacuje się na 32 600 tys. lat roboczych. Zbrodnie hitlerowskie dokonane na narodzie polskim 1939-45 stanowiły wstęp do realizacji programu zagłady narodów wschodniej Europy, w tym zwłaszcza Polski, zawartego w „Generalnym Planie Wschód” – Generalplan Ost, opracowanego w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy – RSHA (27 IV 1942). Podstawowym narzędziem wykonaniu tego planu były o.h., które stale rozbudowywano dla przeprowadzenia masowej zagłady narodu polskiego. Świadczą o tym m.in. zachowane plany rozbudowy Majdanka, Oświęcimia oraz znajdujących się w nich komór gazowych i krematoriów.

Zbrodnie na jeńcach wojennych, gł. radzieckich, były elementem realizacji programu agresji i podboju narodów słowiańskich. Wbrew podpisanym przez Niemcy układom międzynar. (konwencja haska 1907 i konwencja genewska 1929) zbrodniarze hitlerowscy dopuścili się wymordowania w o.h. ponad 3,5 mln jeńców radzieckich. Od jesieni 1941 tworzono w obozach koncentracyjnych (Oświęcim, Sachsenhausen, Buchenwald) oddziały dla jeńców radz., organizowano dla nich także obozy przejściowe pod gołym niebem, w których pozbawieni wszelkiego pokarmu, wody i lekarstw, ginęli męczeńską śmiercią. Podobne metody stosowano wobec nich w zwykłych obozach jenieckich oraz poza obozami.

O.h. były także gł. narzędziem planu eksterminacji ludności żydowskiej, określanego przez hitlerowców jako „ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej” („Endlösung der Judenfrage”). We wsch. Europie hitlerowcy skupiali początkowo Żydów w gettach, natomiast w zach. Europie poprzez obozy przejściowe kierowali do obozów koncentracyjnych i ośrodków zagłady, gdzie mordowali ich w komorach gazowych, a zwłoki palili w piecach krematoryjnych lub na stosach. Wg obliczeń szacunkowych na ok. 5,1 mln Żydów eur. zamordowanych przez hitlerowców, ok. 3 mln zginęło w o.h., 700 tys. w gettach, 1,4 mln zostało zabitych w miejscu pobytu przez Einsatzgruppen (oddziały specjalne), SS, policję, Wehrmacht i hitlerowskie władze cywilne. Tragiczne losy społeczności żydowskiej – obywateli polskich – są integralną częścią dziejów i tragedii państwa polskiego. W o.h. zginęło również wiele tysięcy Cyganów.

W wielu o.h. działał zorganizowany ruch oporu, który przybierał różne formy: od buntów więźniów (Sobibór, Treblinka, Brzezinka), poprzez działalność organizacyjną i polit., aż do przygotowywania powstania zbrojnego (Oświęcim, Majdanek, Buchenwald, Mauthausen). Główne kierunki działania ruchu oporu – to organizowanie solidarnej i wzajemnej pomocy, a zwłaszcza pomocy więźniom chorym i słabym przez przemycanie do obozów lekarstw, odzieży i żywności, organizowanie ucieczek, informowanie więźniów o rozwoju wydarzeń wojennych i polit., łączność z ruchem oporu poza obozem i przekazywanie informacji o zbrodniach hitlerowskich w obozie. Organizacje ruchu oporu w większości o.h. łączyły ludzi różnych narodowości i wszystkich kierunków polit., pogłębiały poczucie międzynar. solidarności więźniów, walczących przeciw hitleryzmowi. Czołową rolę odgrywali działacze lewicowi, gł. komuniści i socjaliści. Szczególnie aktywny udział w obozowym ruchu oporu brali Polacy, zwłaszcza w Oświęcimiu, Majdanku, Buchenwaldzie, Mauthausen-Gusen. Sachsenhausen, Dachau. Informacje o o.h. i dokonywanych tam zbrodniach były przekazywane pol. i świat, opinii publicznej przez prasę konspiracyjną, szczegółowe raporty, dokumenty i wydawnictwa polskiego podziemia.

Za ludobójstwo popełnione w o.h. odpowiedzialność ponoszą zbrodniarze hitlerowscy oraz przestępcze organizacje hitlerowskie: NSDAP, gestapo i SD (Sicherheitsdienst) oraz inne formacje policyjne, SS (Schutzstaffeln), SA (Sturmabteilungen). Odpowiedzialność ponosi również Wehrmacht, a także koncerny, organa wymiaru sprawiedliwości, organa propagandy, instytucje naukowe oraz wszystkie inne ośrodki gospodarki i przemysłu zbrojeniowego, planujące i realizujące agresję III Rzeszy przeciw narodom Europy oraz zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciw ludzkości. Pod koniec wojny w obozach koncentracyjnych pełniło służbę ok. 45 tys. członków SS oraz ok. 10 tys. żołnierzy Wehrmachtu. W zbrodniczym aparacie organizującym i kierującym o.h. uczestniczyło kilkaset tys. osób. Nieznaczna ich część została ukarana. Polska, Związek Radziecki i niektóre inne kraje z koalicji antyhitlerowskiej oraz NRD nadal ścigają, zgodnie z zasadami prawa międzynar., zbrodniarzy hitlerowskich, spośród których większość przebywa na wolności, gł. w NRF. Wielu z nich organa wymiaru sprawiedliwości NRF uniewinniły lub pozostawiły poza ściganiem. To postępowanie władz NRF jest sprzeczne z zasadami prawa międzynar., z Konwencją ONZ z 5 XII 1948 w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa oraz z Konwencją ONZ z 27 XI 1968 w sprawie nieprzedawniania zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości.

W Polsce działalność dochodzeniowo-śledczą i badawczo-dokumentacyjną w zakresie zbrodni popełnionych przeciw narodowi pol. i obywatelom państwa pol., w tym w o.h., prowadzi Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich. Na terenie niektórych największych o.h. powstały muzea martyrologii narodów, m.in. Państwowe Muzeum w Oświęcimiu, Państwowe Muzeum w Majdanku, muzeum na terenie dawnego obozu koncentracyjnego w Sztutowie (dawniej Stutthof), Muzeum w Łambinowicach. Niektóre z nich prowadzą intensywną działalność naukowo-badawczą i wydawniczą. Miejsca zbrodni i męczeństwa w o.h. zostały w odpowiedni sposób upamiętnione i otoczone szczególną opieką. W Polsce akcję tę prowadzi Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa. Dla uczczenia ofiar o.h. postawiono m.in. pomniki w Oświęcimiu, Treblince, Rogoźnicy, Sztutowie, Sobiborze, Płaszowie, na miejscu międzynar. obozu jeńców wojennych w Łambinowicach oraz w wielu tysiącach miejsc egzekucji i straceń. Więźniowie byłych o.h. są zrzeszeni w klubach i komitetach, spośród których szczególnie aktywne są Międzynar. Komitet Oświęcimski z siedzibą w Warszawie oraz Tow. Opieki nad Majdankiem w Lublinie. Polscy więźniowie są zorganizowani w Związku Bojowników o Wolność i Demokrację.

Rzeczywistość obozowa znalazła wielostronne odzwierciedlenie w literaturze pol. pamiętnikarskiej, fabularnej i naukowej oraz w filmie, muzyce, sztukach plastycznych. Zgromadzony w ten sposób materiał dokumentalny i poznawczy wzbogacił wiedzę o o.h., ugruntował w świadomości narodowej wiele cennych wartości humanistycznych, utrwalając pamięć o męczeństwie i bohaterstwie ofiar hitlerowskiego systemu masowej zagłady, o martyrologii i o walce Narodu Polskiego.

 

„Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce”, r. 1-18, Warszawa 1946-68; „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego”, nr. 1-67, Warszawa 1949-68; «Zeszyty oświęcimskie», wydawnictwo Państwowego Muzeum w Oświęcimiu, r. 1-11, 1957-68; „Przegląd lekarski”: zeszyty specjalne „Oświęcim” – poświęcone zagadnieniom lekarskim okresu okupacji hitlerowskiej w Polsce, Kraków 1961-68; W. Kiedrzyńska Ravensbrück, kobiecy obóz koncentracyjny, wyd. 2, Warszawa 1965; K. Bidakowski, T. Wójcik Pamiętniki nauczycieli. Z obozów i więzień hitlerowskich 1939-1945, Warszawa 1962; T. Cyprian, J. Sawicki Siedem procesów przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Poznań 1962; W. Kiedrzyńska Materiały do bibliografii hitlerowskich obozów koncentracyjnych, Warszawa 1964; Wspomnienia więźniów Pawiaka (1939-1944), red.; S. Płoski, Warszawa 1964; A. Fiderkiewicz Brzezinka. Wspomnienia z obozu, wyd. 4, Warszawa 1965; «Zeszyty Majdanka», wydawnictwo Państwowego Muzeum na Majdanku, t. 1-2, Lublin 1965-67; K. Dunin-Wąsowicz Obóz koncentracyjny Stutthof, Gdynia 1966; T. Sobański Ucieczki oświęcimskie, Warszawa 1966; Cz. Pilichowski O naukową rzetelność w traktowaniu problematyki zbrodni hitlerowskich oraz ich sprawców, „Za Wolność i Lud” 1967, nr 23; K. Rusinek Hitlerowskie obozy koncentracyjne, „Polityka” 1967, nr 45; J. Cyrankiewicz Przemówienie na odsłonięciu pomnika-mauzoleum w Oświęcimiu-Brzezince w dniu 16 IV 1967 r., „Trybuna Ludu” 1967, nr 105; A. Klafkowski Obozy koncentracyjne hitlerowskie jako zagadnienie prawa międzynarodowego, Warszawa 1968; T. Musioł Dachau 1933-1945, Katowice 1968; J. Wieczorek Hitlerowski obóz koncentracyjny Stutthof, „Trybuna Ludu” 1968, nr 240; Cz. Madajczyk Okupacja hitlerowska w Polsce, cz. 1-2, Warszawa 1968; Ponad ludzką miarę. Wspomnienia z Ravensbrück, Warszawa 1968; Catalogue of Comps and Prisons in Germany and German – Occupied Territories, Sept. 1 st 1939-May 8 th 1945, vol. 1-2, Arolsen 1949-50.

DSP. Zam. 10 595-N-30

Reklamy
Ten wpis został opublikowany w kategorii Uncategorized i oznaczony tagami , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s